ZABURZENIA WIDZENIA BARWNEGO

ZABURZENIA WIDZENIA BARWNEGO - JAKIE MOŻEMY WYRÓŻNIĆ I O CZYM ŚWIADCZĄ?

Zaburzenia widzenia barwnego dotykają około 4,5% światowej populacji, co przekłada się na niemal 3 miliony ludzi. W większości przypadków, tego rodzaju schorzenia mają podłoże genetyczne, choć zdarza się również, że są spowodowane innymi czynnikami. Przykładem tego jest daltonizm, czyli nieprawidłowe postrzeganie barw, zwłaszcza w zakresie czerwono-zielonym, stanowiące najczęstszą formę tego zaburzenia. Natomiast całkowita ślepota barw, charakteryzująca się niemożnością widzenia większości kolorów (oprócz odcieni szarości, czerni i bieli), występuje niezwykle rzadko. Nabyte zaburzenia widzenia barwnego mogą być rezultatem przebytych chorób, urazów, zażywanych leków lub narażenia na czynniki toksyczne. Choć pełne wyleczenie tych schorzeń jest trudne, istnieją metody poprawy komfortu życia pacjentów, takie jak noszenie specjalnych okularów czy soczewek kontaktowych, a także wprowadzenie odpowiednich nawyków. Jak można skutecznie radzić sobie z tym wyzwaniem? Jakie innowacyjne rozwiązania i postępy w medycynie mogą przynieść ulgę osobom borykającym się z zaburzeniami widzenia barwnego? Czy istnieją perspektywy na dalszy rozwój terapii i pomocy dla tych pacjentów? W Polsce często używa się terminu "daltonizm" do opisywania wszelkich problemów z rozróżnianiem kolorów, jednak jest to termin używany nieprecyzyjnie, ponieważ nie wszystkie osoby z trudnościami w widzeniu kolorów są rzeczywiście daltonistami. W literaturze angielskiej istnieją dwa terminy opisujące tę przypadłość. Pierwszym z nich jest "Color Blindness", co można by dosłownie przetłumaczyć jako "ślepota kolorów" – jednak ta nazwa jest niezbyt adekwatna i może wprowadzać w błąd, podobnie jak w przypadku terminu "starczowzroczność". Drugim terminem jest "Color Vision Deficiency" (CVD), co można przetłumaczyć jako "niedobór widzenia kolorów" lub "zaburzenia rozpoznawania barw". Ta nazwa brzmi już znacznie precyzyjniej i trafniej. Aby jednak zrozumieć wszelkie problemy z widzeniem barwnym, warto najpierw zrozumieć, co tak naprawdę oznacza pojęcie koloru. Światło bezpośrednio wpływa na narząd wzroku. W ogólnym zrozumieniu, mówiąc o świetle, odnosimy się do widocznej dla ludzkiego oka części promieniowania elektromagnetycznego. To właśnie ten niewielki zakres promieniowania elektromagnetycznego, na który reaguje siatkówka oka ludzkiego. Dzięki niemu jesteśmy w stanie postrzegać otaczającą nas rzeczywistość, zarówno mikroświat, jak i przestrzeń kosmiczną. Jednak aby obserwować obiekty w pełni, konieczny jest kontrast pomiędzy obiektem, a tłem na którym jest obserwowany. Stąd już od pradawnych czasów staraliśmy się rozjaśnić ciemności, aby umożliwić funkcjonowanie i aktywność po zmroku. Oko ludzkie zdolne jest rozróżnić od 400 tysięcy do kilku milionów kolorów. Wrażenie koloru, tak jak każde inne wrażenie zmysłowe, wywoływane jest odpowiednim bodźcem. W tym przypadku powstaje ono przy udziale zmysłu wzroku i jego współdziałania z odpowiednimi ośrodkami mózgowymi, które są pobudzane przy obserwacji promieniowania optycznego, np. odbitego od danego przedmiotu. Identyfikowanie koloru i jego ocena wymaga współdziałania źródła światła, oka oraz mózgu. Pojęcie percepcji koloru jest rezultatem złożonego procesu aktywności umysłowej, wynikającej z rejestrowania przez oko interakcji między światłem, a otaczającą nas materią. Odbierając różne długości fal, oko przesyła te informacje do mózgu, który integruje je, formując w naszej świadomości barwny obraz świata. Zrozumienie koloru jest ściśle związane z czterema fundamentalnymi elementami: światłem, materią, fizjologią i psychiką. Czy wiesz, że istnieją trzy fundamentalne barwy widmowe, które stanowią podstawę widma świetlnego? Czy wiesz, że czerwona, zielona i niebieska to kluczowe odcienie, które odbieramy za pomocą trzech różnych rodzajów czopków, czyli fotoreceptorów w naszej siatkówce? Czy zastanawiałeś się kiedyś, jak to możliwe, że za pomocą stymulacji tych konkretnych czopków nasz umysł potrafi zinterpretować i doświadczyć bogactwa kolorów, które są efektem kombinacji tych trzech podstawowych barw? Postrzeganie to jest możliwe dzięki rozróżnianiu przez komórki receptorowe siatkówki poszczególnych długości fal światła. W rzeczywistości to nie przedmioty są kolorowe, a jedynie ich zdolność pochłaniania fali świetlnej różna. Te fale, które nie zostają pochłonięte przez dany przedmiot, oko ludzkie za pomocą wyspecjalizowanych komórek znajdujących się w siatkówce, tzw. czopków, odbiera i przetwarza za pomocą układu nerwowego na wrażenie wzrokowe o konkretnej barwie.

JAKA JEST EPIDEMIOLOGIA ZABURZEŃ W ROZPOZNAWANIU BARW?

Epidemiologia zaburzeń widzenia barwnego zależy oczywiście od rodzaju tego schorzenia. Zrozumienie czynników wpływających na występowanie zaburzeń widzenia barwnego, analiza trendów zdrowotnych oraz opracowywanie strategii prewencji i kontroli zdrowotnej na poziomie społeczności jest niezwykle istotna. Epidemiologia wykorzystuje metody statystyczne i badawcze, aby zbadać zjawiska zdrowotne w populacjach i dostarczyć danych istotnych dla działań w dziedzinie publicznego zdrowia. Epidemiologia zaburzeń widzenia barwnego może ulegać zmianom w zależności od regionu geograficznego, genetyki populacji oraz wpływu różnych czynników środowiskowych. Wrodzone zaburzenia widzenia barw występują u około 8% mężczyzn (jeden na dwunastu mężczyzn) i u 0,5% kobiet (jedna na dwieście kobiet), przeważnie dziedziczone z chromosomem X. Występowanie tych zaburzeń wzrasta w obszarach z przewagą ludności kaukaskiej, np. w Skandynawii, gdzie sięga 10–15%, natomiast maleje w Afryce. W niektórych krajach, jak Indie czy Brazylia, gdzie społeczności charakteryzują się historycznie uwarunkowanym zróżnicowaniem genetycznym, często obserwuje się występowanie zaburzeń widzenia barwnego. Populacja Indii oraz Brazylii są znane ze znacznego zróżnicowania etnicznego. W Indiach mamy do czynienia z szerokim spektrum grup etnicznych, kast i subkontynentalnych populacji, podobnie jak w Brazylii, gdzie mieszają się różne pochodzenia, w tym indiańskie, europejskie, afrykańskie i azjatyckie. Obydwie te populacje mają długą historię osadnictwa, migracji i wymiany genetycznej, co przyczyniło się do rozwoju różnorodności genetycznej. Co do częstszego występowania zaburzeń widzenia barwnego, należy podkreślić, że to zjawisko może być wynikiem różnych kombinacji genów w danej populacji. W populacjach o większym zróżnicowaniu genetycznym większa liczba wariantów genów odpowiedzialnych za zaburzenia widzenia barwnego może występować, co skutkuje wyższą częstością tego schorzenia. Jednak ważne jest, aby zauważyć, że zaburzenia widzenia barwnego nie są jedynie wynikiem zróżnicowania genetycznego, ale także innych czynników, takich jak środowisko i interakcje gen-środowisko.

JAKIE SĄ RODZAJE ZABURZEŃ WIDZENIA BARWNEGO?

W analizie zaburzeń widzenia barwnego wyróżniamy trzy główne kategorie: nieprawidłowy trichromatyzm, dichromatyzm oraz monochromatyzm, zależne od ilości uszkodzonych, niefunkcjonujących lub brakujących czopków w siatkówce oka. Prawidłowy trichromatyzm odnosi się do funkcjonowania trzech rodzajów czopków, które umożliwiają prawidłowe postrzeganie barw. Jednak w przypadku nieprawidłowego trichromatyzmu może wystąpić osłabienie lub nieprawidłowe pobudzenie jednego lub kilku rodzajów czopków, prowadzące do zmniejszenia nasycenia barw. Dichromatyzm to zaburzenie widzenia dwóch barw widmowych z powodu braku lub zmniejszonej odpowiedzi jednego rodzaju czopków. W rezultacie osoba z dichromatyzmem nie jest w stanie dostrzegać określonej barwy widmowej. Możemy wyróżnić trzy typu dichromatyzmu takie jak:

Protanopia, gdzie czerń jest postrzegana jako odcień czerwonego, a ciemny brąz jako ciemnozielony, ciemnoczerwony, ciemnopomarańczowy, ciemnoniebieski, purpurowy lub czarny.
Deuteranopia, charakteryzująca się postrzeganiem odcieni czerwonego jako zielonego, niebieskozielonego jako szarego lub różowego, jasnozielonego jako żółtego, bladoróżowego jako jasnoszarego lub białego, czerwonego jako brązowego, a jasnoniebieskiego jako fioletowego.
Tritanopia, gdzie jasnoniebieski jest postrzegany jako szary, ciemnopurpurowy jako czarny, a odcienie zielonego jako niebieskie.

Czy wyobrażasz sobie widzenie jedynie w odcieniach szarości? Achromatopsja to całkowity brak wrażliwości na barwy, to sytuacja, gdy w oku nie ma czopków lub jest ich skrajnie mało (są jedynie pręciki, czyli receptory odpowiadające za widzenie skotopowe, tzn. w bardzo słabym oświetleniu, bez rozróżniania kolorów). Pacjent z achromatopsją nie tylko nie widzi barw, ale ma zaburzone ostre widzenie w normalnym oświetleniu. Monochromatyzm to rzadkie całkowite zaburzenie widzenia barw, zwykle związane z poważnymi problemami wzroku, rozwojowymi deficytami lub brakiem funkcji czopków. Osoby z monochromatyzmem widzą jedynie odcienie bieli i czerni, często związane z ograniczoną ostrością wzroku. W kontekście opisów zaburzeń widzenia barwnego, często używamy terminu "daltonizm", który odnosi się do nieprawidłowego postrzegania barw w zakresie czerwono-zielonym. Termin ten pochodzi od nazwiska Johna Daltona, który jako pierwszy opisał to zaburzenie na podstawie własnych obserwacji i badań przeprowadzonych nad swoim bratem w 1798 roku.

CZY ZABURZENIA WIDZENIA BARW MOGĄ BYĆ NABYTE ?

Istnieje różnorodność czynników, które mogą prowadzić do nabytych zaburzeń widzenia kolorów. Zazwyczaj rozwijają się one w kontekście chorób przewlekłych, urazów lub stosowania pewnych leków. Najczęstszymi przyczynami takich zaburzeń są:

Choroby Przewlekłe Ogólne:
- Cukrzyca
- Choroba Alzheimera
- Białaczka
- Choroby wątroby
- Stwardnienie rozsiane
- Choroba Parkinsona
- Anemia sierpowata
- Alkoholizm
Schorzenia Okulistyczne:
- Jaskra
- Zwyrodnienie barwnikowe siatkówki
- Degeneracje lub dystrofie plamkowe
- Niedokrwienie siatkówki
- Zapalenie nerwu wzrokowego
- Urazy siatkówki
- Zaćma
Stosowanie Leków:
- Barbiturany
- Antybiotyki
- Leki przeciwgruźlicze
- Leki obniżające ciśnienie krwi
- Leki neurologiczne
Urazy lub Uszkodzenia Mózgu:
- Urazy
- Niedokrwienie mózgu
Wiek Powyżej 70 Lat:
- Degeneracja plamki związana z wiekiem (AMD)
- Zaćma
- Zaburzenia funkcji poznawczych

Różnorodność tych czynników podkreśla, jak wiele różnych warunków może wpływać na zdolność percepcji barw u jednostki. Problemy z widzeniem kolorów często pojawiają się wskutek chorób nerwu wzrokowego (takich jak zapalenie czy neuropatia) oraz uszkodzenia fotoreceptorów, zwłaszcza plamki. Najczęściej zaburzenia percepcji kolorów występują w przypadku zapalenia nerwu wzrokowego poza obszarem oczodołu. Objawy takie jak utrata intensywności kolorów oraz trudności w czytaniu tablicy Ishihary są istotne dla diagnozy i późniejszego monitorowania choroby. Druga grupa schorzeń dotyczy degeneracyjnych zmian fotoreceptorów, zwłaszcza u osób starszych. Te schorzenia mogą dotyczyć jednego oka, a ich diagnostyka może być utrudniona przy współistnieniu innych problemów okulistycznych i internistycznych. Badania percepcji barw stają się wtedy trudne, zwłaszcza gdy ostrość wzroku jest obniżona. Ważne jest zaznaczenie, że dla pacjentów, którym udało się szybko trafić na zabieg operacyjny przyłożenia odwarstwionej siatkówki, przywrócenie zdolności do widzenia kolorów staje się kluczowym wskaźnikiem poprawy. Oprócz zwiększenia ostrości wzroku, poprawy orientacji przestrzennej i czasem zdolności do widzenia trójwymiarowego są istotnymi oznakami poprawy funkcji wzroku.

CZY GDY WIDZIMY NIEPRAWIDŁOWO KOLORY MOŻEMY TO WYLECZYĆ? JAKIE SĄ ROZWIĄZANIA DLA PACJENTÓW Z TYM SCHORZENIEM, ABY JAKOŚĆ ŻYCIA BYŁA ZDECYDOWANIE LEPSZA?

Czy zdajesz sobie sprawę, że problemów z widzeniem barw nie można skutecznie i całkowicie wyleczyć? Warto mieć świadomość, że pewne zawody mogą być niedostępne dla osób z zaawansowanymi wadami postrzegania barw, takie jak pilotaż, praca zawodowego kierowcy, czy też grafika czy projektanta. Jak myślisz, jakie znaczenie ma poznanie specyfiki własnego defektu w postrzeganiu barw w planowaniu swojej ścieżki zawodowej, zwłaszcza gdy jesteś młody? Leczenie zaburzeń widzenia barwnego obejmuje głównie metody wspomagające. Na przykład, w łagodniejszych postaciach daltonizmu, noszenie soczewek kontaktowych lub okularów o specjalnym zabarwieniu może pomóc. Czy zastanawiałeś się, jakie korzyści mogą wynikać z takich specjalnych soczewek? Obecnie brak jest skutecznych metod leczenia zaburzeń widzenia barwnego. Chociaż wprowadzono specjalne soczewki x-chromowe, mające na celu poprawę widzenia barwnego w niektórych anomalnych przypadkach poprzez przesunięcie widma światła padającego do oka, to jednak po ich zdejmowaniu percepcja kolorów pozostaje nadal nieprawidłowa. Pomimo umożliwienia odczytywania tablic Ishihary, osoby korzystające z tych soczewek nie są uznawane za pacjentów, którzy prawidłowo rozpoznają barwy. Aby zilustrować wpływ barwienia szkieł okularowych na percepcję kolorów, można przywołać przykład okularów z filtrem światła niebieskiego (blue blocker) noszonych w słoneczny dzień. Podczas korzystania z tych okularów zieleń trawy czy czerwień kwiatów jawią się jako intensywnie nasycane, ale obraz nieba przybiera szary odcień, a detale, takie jak samoloty, stają się trudno dostrzegalne, a granica między niebem, a ziemią często zanika. W związku z tym soczewki blue blocker są zakazane w lotnictwie, a metody barwienia szkieł okularowych są precyzyjnie uregulowane w międzynarodowych przepisach lotniczych. Osoby z zaburzeniami percepcji barw z biegiem czasu uczą się akceptować i radzić sobie z ich ograniczeniami. Niemniej jednak, ważne jest regularne monitorowanie percepcji barw podczas badań okresowych, szczególnie jeśli wcześniej istniały wątpliwości, gdyż niestety ta zdolność może ulec pogorszeniu. Konieczne jest także sprawdzanie w przypadku każdego niewyjaśnionego spadku ostrości wzroku przy zachowanym obrazie dna oka, ponieważ wrodzone zaburzenia percepcji barw mogą się pogłębiać. W przypadku chorób okulistycznych, takich jak achromatopsja czy monochromatyzm niebieskoczopkowy, istotne jest regularne badanie wzroku u dzieci, w tym badanie refrakcji i dobór okularów, stosowanie szkieł przyciemniających oraz wystawianie stosownych zaświadczeń do szkoły lub pracy. Mimo braku skutecznych metod leczenia zaburzeń widzenia barwnego - wprowadzenie pewnych nawyków w codzienność może znacząco ułatwić funkcjonowanie pacjenta z zaburzeniami widzenia kolorów. Zastanawiacie się pewnie jak to zrobić ? Na przykład poprzez sortowanie kolorów w codziennym życiu - nauka kolejności barw, szczególnie przy sygnalizacji świetlnej, poprzez zapamiętanie ich położenia i sekwencji zapalania się świateł, podpisywanie kolorów jako pomoc przy identyfikacji przedmiotów lub ubrań, czy korzystanie z pojemników sortujących kolory i stosowanie odpowiednich oznaczeń dla różnych przedmiotów. Z obiecującymi wynikami terapii genowej, ważne jest monitorowanie postępów w tej dziedzinie, mając nadzieję, że w przyszłości staną się one uznawaną formą leczenia zaburzeń percepcji barw. Badania nad złożonymi zaburzeniami widzenia barwnego obejmują eksperymenty z zastosowaniem inżynierii genetycznej, prowadzone obecnie na zwierzętach. Istnieje nadzieja, że w przyszłości ta metoda leczenia może być dostępna również dla ludzi.

Aleksandra Kuczyńska

Optometrysta

NO21213

Kontakt