SOCZEWKI KONTAKTOWE - PRZECIWSKAZANIA ORAZ MOŻLIWE POWIKŁANIA
Soczewka kontaktowa to cienka, zaokrąglona soczewka umieszczana na filmie łzowym pokrywającym powierzchnię oka, a dokładnie rogówkę oka. Soczewki kontaktowe stosuje się u pacjentów w różnych grupach wiekowych w celu skorygowania wad refrakcji zamiennie z soczewkami okularowymi. Można je z dobrym rezultatem stosować już u najmłodszych. Sama soczewka jest naturalnie przezroczysta, choć często zostaje lekko zabarwiona, aby ułatwić użytkownikowi jej zakładanie i zdejmowanie. Przemysł soczewek kontaktowych nieprzerwanie dostarcza nowych rozwiązań i jednocześnie poszerza zakresy ich stosowania – od korekcyjnego, przez terapeutyczne, na kosmetycznych kończąc. Selekcja materiału wykorzystywanego do produkcji soczewek kontaktowych odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu wielu istotnych parametrów tych soczewek. Wpływa ona m.in. na takie czynniki jak poziom zwilżalności powierzchni soczewki, jej zdolność do przepuszczania tlenu, co ma istotne znaczenie dla zachowania prawidłowego metabolizmu rogówki, rodzaj i ilość osadów, jakie mogą się na niej gromadzić, elastyczność soczewki, wygodę noszenia, a także jakość widzenia oraz jego stabilność. Również trwałość soczewek w okresie ich użytkowania jest zależna od materiału, z którego zostały wykonane.
SOCZEWKA KONTAKTOWA, A DOSTARCZANIE TLENU ROGÓWCE
Soczewki kontaktowe to popularny sposób korygowania wad wzroku, ale ich stosowanie ma wpływ na dostarczanie tlenu do rogówki oka. Soczewki kontaktowe zakrywają powierzchnię rogówki i filmu łzowego, co ogranicza dostęp tlenu do tej struktury oka. Rozprowadzanie tlenu do rogówki odbywa się głównie przez dyfuzję, a obecność soczewki może spowodować zmniejszenie tego procesu. Warto zwrócić uwagę, że wysoka tlenotransmisyjność (wyrażana w jednostce Dk/t, gdzie t oznacza grubość soczewki) soczewki kontaktowej jest jednym z najistotniejszych jej parametrów, ponieważ rogówka większość tlenu pobiera z atmosfery. Jeśli chodzi o tlenotransmisyjność miękkich soczewek kontaktowych, to Dk/t soczewek silikonowo-hydrożelowych mieści się w zakresie 86-175, podczas gdy wartości Dk/t standardowych hydrożelowych – 23-30. Wśród korzyści wysokiej tlenotransmisyjności materiałów silikonowo-hydrożelowych wymienia się m.in. mniejsze barwienie i niedotlenienie rogówki, zmniejszone przekrwienie rąbka i gałki ocznej czy mniejszą neowaskularyzację. Czas noszenia soczewek kontaktowych wpływa w znacznym stopniu na dostęp tlenu do oka. Soczewki jednodniowe mają zazwyczaj lepszą przepuszczalność tlenu niż soczewki dłuższego noszenia, ponieważ nie gromadzą osadów. Ważne jest, aby regularnie dawać swoim oczom przerwę od noszenia soczewek kontaktowych, zwłaszcza w przypadku soczewek długotrwałego noszenia. To pozwala na naturalne nawilżenie i dostarczenie tlenu do rogówki. Osoby noszące soczewki kontaktowe powinny być świadome objawów, które mogą wskazywać na problem z dostarczaniem tlenu do rogówki, takie jak uczucie suchości, zaczerwienienie lub dyskomfort oczu. W takich przypadkach warto skonsultować się z okulistą lub optometrystą/kontaktologiem.
SOCZEWKI KONTAKTOWE - JAKIE SĄ PRZECIWSKAZANIA DO ICH STOSOWANIA?
Choć przeciwwskazania do noszenia soczewek kontaktowych często mają charakter indywidualny i odnoszą się do konkretnego przypadku, to istnieje grupa czynników, które powodują, że konieczne jest całkowite lub czasowe zrezygnowanie z nich. Wśród najważniejszych przeciwskazań stosowania soczewek kontaktowych możemy wyróżnić:
- niewłaściwą, a wręcz złą higienę osobistą,
- strach przed założeniem soczewki na oko,
- stany zapalne gałki ocznej i przewlekła choroba całego organizmu,
- zespół suchego oka (rogówce nie jest dostarczana wystarczająca ilość płynu łzowego),
- warunki zewnętrzne (wysokie temperatury otoczenia, niska wilgotność, duże zapylenie)
- ciężkie zaburzenia hormonalne,
- częste zapalenia dróg oddechowych,
- zaawansowana cukrzyca,
- zaostrzony przebieg trądziku młodzieńczego,
- alkoholizm,
- nadczynność tarczycy,
- poważne alergie,
- stany obniżonej odporności,
- przyjmowanie leków hamujących wytwarzanie łez i wpływających na podsychanie oczu
Problem soczewek kontaktowych w obecności ocznej alergii jest tematem o wysokim znaczeniu klinicznym ze względu na występowanie alergii oczu i powszechnego noszenia soczewek. Ponieważ zarówno noszenie soczewek jak i alergia oczu mogą wywołać zmiany w filmie łzowym i na powierzchni gałki ocznej, niezbędna jest ostrożność w użyciu soczewek kontaktowych, zwłaszcza w okresach aktywności alergicznej. Komplikacje wynikające z noszenia soczewek kontaktowych nie są więc rzadkością. Obejmują one zarówno, powieki, jak i spojówki oraz wszystkie warstwy rogówki. Część z nich występuje samoistnie , ale zazwyczaj wskazana jest szybka diagnostyka i leczenie. Niektóre powikłania wymagają okresowego bądź stałego przerwania noszenia soczewek , zmiany czasu ich uż ytkowania oraz częstotliwości wymiany. Czasami konieczna jest weryfikacja dopasowania soczewek, zmiana ich tworzywa lub konstrukcji bądź zmiana płynu do pielęgnacji i poprawa jakości czyszczenia soczewek. Część powikłań wymaga miejscowego stosowania leków. Używanie soczewek kontaktowych w ciągu nocy jest ogólnie przeciwwskazane. Stosowanie najnowszych leków przeciwalergicznych pozwala na lepsze zarządzanie alergicznymi chorobami u osób noszących soczewki kontaktowe. W niektórych formach choroby alergicznej oczu, takiej jak atopowe i wiosenne zapalenie rogówki, soczewki kontaktowe mogą odegrać ważną rolę terapeutyczną w zakresie zarządzania trwałego uszkodzenia nabłonka i owrzodzenia rogówki.
POWIKŁANIA ZWIĄZANE Z STOSOWANIEM SOCZEWEK KONTAKTOWYCH
Dobrze dopasowana soczewka kontaktowa jest wygodna i praktycznie niewyczuwalna na oku. Dyskomfort, nadmierny ruch lub decentracja mogą świadczyć o jej zbyt luźnym dopasowaniu. W sytuacji odwrotnej – gdy mamy do czynienia ze zbyt ciasnym dopasowaniem, soczewka jest początkowo wygodna i dopiero po jakimś czasie noszenia może się pojawić ból lub zmęczenie oka. Komfort użytkowania soczewek kontaktowych w znacznym stopniu zależy od właściwego nawilżenia powierzchni oka, konkretnie od jakości i grubości filmu łzowego, który pokrywa rogówkę, oraz prawidłowego rytmu mrugania. Aby ocenić jakość filmu łzowego, warto to zrobić przed założeniem soczewek i regularnie podczas ich noszenia. Istnieje wiele różnych metod przeprowadzania takiej oceny. Szybkie przerwanie filmu łzowego często skutkuje wystąpieniem objawów suchości i dyskomfortu podczas noszenia soczewek kontaktowych. Aby określić czas, w którym ten film łzowy zostaje przerwany (tzw. BUT - break-up time), można skorzystać z nieinwazyjnych metod pomiarowych (NIBUT - non-invasive tear film break-up time) lub ocenić go poprzez wprowadzenie fluoresceiny do worka spojówkowego (FBUT - fluorescein break-up time). Pomiar wysokości dolnego menisku łzowego jest prostą metodą pozwalającą ocenić ilość łez, którą można przeprowadzić za pomocą lampy szczelinowej. Oczywiście, należy pamiętać o tym, że regularne wizyty kontrolne są równie istotne jak początkowe dopasowanie soczewek i powinny być traktowane jako kontynuacja opieki nad pacjentem w celu minimalizacji ryzyka wystąpienia powikłań. W utrzymaniu zdrowia oczu w trakcie użytkowania soczewek kontaktowych kluczowe znaczenie, oprócz prawidłowego ich dopasowania, ma stosowanie się pacjenta do zaleceń, przestrzeganie trybu wymiany soczewek oraz dbanie o ich pielęgnację i prawidłową higienę. Niezachowanie właściwych procedur może doprowadzić do pojawienia się niekorzystnych zmian w strukturze powiek, filmu łzowego, spojówki oraz wszystkich warstw rogówki oka. U użytkowników decydujących się na spanie w miękkich soczewkach kontaktowych wzrasta ryzyko wystąpienia naciekowych stanów rogówkowych oraz wrzodziejącego zapalenia rogówki w porównaniu z noszącymi soczewki tylko w trybie dziennym. Ważnym aspektem dbania o bezpieczeństwo i ochronę oczu przed potencjalnie niebezpiecznymi infekcjami jest rygorystyczne przestrzeganie higieny oraz konieczność unikania kontaktu soczewek z wodą. To podejście jest kluczowe zarówno podczas noszenia soczewek, jak i w procesie ich pielęgnacji. Niewłaściwe nawyki, takie jak dotykanie soczewek mokrymi rękami, płukanie ich lub pojemników wodą z kranu, używanie soczewek podczas kąpieli lub pływanie w nich bez noszenia okularów ochronnych, mogą znacząco zwiększać ryzyko powikłań. Infekcyjne zapalenia rogówki stanowią jedną z najpoważniejszych przyczyn trwałego obniżenia jakości widzenia. Infekcyjne zapalenie rogówki, uznawane za najpoważniejsze komplikacje związane z noszeniem soczewek kontaktowych, może potencjalnie prowadzić nawet do utraty zdolności widzenia. Podsumowując, reakcje oczu związane z używaniem soczewek kontaktowych mogą manifestować się w postaci objawów lub przebiegać bez żadnych zauważalnych symptomów. Tworzące się zmiany mogą dotyczyć różnych aspektów struktury oka, włączając w to powieki, film łzowy, spojówki oraz obszar rąbka rogówki, nabłonka, miąższu i śródbłonka rogówki. Rogówkową zmianą długoterminową pojawiającą się po dłuższym okresie noszenia soczewek może być spłaszczenie rogówki i pojawienie się astygmatyzmu zgodnego z regułą. Do najczęściej spotykanych powikłań należą zmiany spojówkowe pod postacią olbrzymiokomórkowego zapalenia spojówek, występujące najczęściej u osób będących alergikami i stosujących miękkie soczewki kontaktowe. Powikłania rogówkowe występują częściej i mogą mieć charakter przejściowy w postaci obrzęku nabłonka rogówki, mechanicznego otarcia nabłonka, przyrąbkowego powierzchownego unaczynienia rogówki, które są związane ze zbyt długim czasem noszenia soczewek. Następstwem powierzchownych zmian chorobowych nabłonka rogówki są owrzodzenia rogówki, pojawiające się najczęściej na podłożu wcześniejszego uszkodzenia mechanicznego i wtórnego nadkażenia (najpoważniejsze patogeny to Pseudomonas aeruginosa, Acanthamoeba).Powikłania ostre wynikają z niedotlenienia i toksycznego działania odpadów metabolicznych osadzających się między soczewką a rogówką oraz na powierzchni soczewek kontaktowych i dotyczą: obrzęku istoty właściwej, unaczynienia rogówki, infekcji rogówkowych, nacieczenia rogówki, obecności mikrotorbieli w nabłonku rogówki. Długoterminowe powikłania obejmują ścieńczenie grubości nabłonka i istoty właściwej rogówki oraz zmiany morfologii komórek nabłonka rogówki.
JAKIE PREPARATY NAWILŻAJĄCE SĄ DOBRE DLA OCZU?
Te, które zaleca specjalista - dopasowane indywidualnie.
Warto zwracać uwagę na preparaty w formie żelu do oczu bez konserwantów zawierające naturalne polimery: hialuronian sodu, gumę santanową oraz netylmycynę 0,3% - antybiotyk aminoglikozydowy. Składniki takich kropli tworzą przezroczystą, lepką powłokę, która zmniejsza tarcie wywołane ruchami gałki ocznej i mruganiem, ochrania powierzchnię oka i przyspiesza proces gojenia ran i otarć, a antybiotyk zmniejsza ryzyko wystąpienia infekcji bakteryjnej. Krople nawilżające to preparaty wykazujące przede wszystkim właściwości intensywnie nawilżające, ochronne i regenerujące. Powinny być to hipotoniczne roztwory wodne o neutralnym pH, które są jałowe ,a jego głównymi składnikami będą kwas hialuronowy oraz trehaloza. Kwas hialuronowy wykazuje działanie nawilżające oraz regenerujące, a także chroni gałkę oczną przed czynnikami zewnętrznymi, zmniejsza tarcie i dyskomfort. Ponadto pozostaje na powierzchni oka nawet podczas mrugania, co przynosi długotrwałą ulgę, a rogówka nabłonka goi się szybciej. Trehaloza pomaga utrzymać nawilżenie oka, działa regenerująco, zapobiega podrażnieniom, a także chroni tkanki oczu przed nadmiernym wysuszeniem oraz stresem oksydacyjnym, który może dotknąć ich delikatne naczynia włosowate.
Aleksandra Kuczyńska
Optometrysta
NO21213