SKRZYDLIK - ŁAGODNA, ALE DOKUCZLIWA ZMIANA NA OKU? JAK SIĘ OBJAWIA? CZY DA SIĘ JĄ WYLECZYĆ?
Nasze oczy są niezwykle delikatne, a jak bardzo ważne w naszym funkcjonowaniu. Silna i długotrwała ekspozycja na promienie UV może prowadzić do wystąpienia takich schorzeń, jak zapalenie spojówek, zapalenie rogówki, skrzydlik, zaćma, retinopatia słoneczna, czyli uszkodzenie siatkówki oka, w szczególności plamki żółtej, a także czerniak oka. Świadomość regularnych badań oczu oraz pełna ochrona przed promieniowaniem ultrafioletowym oraz niebiesko-fioletowym jest niezwykle ważna i bardzo istotna w profilaktyce wielu chorób oraz zmian degeneracyjnych oka. W wielu przypadkach rozwijają się one bardzo powoli. Często pacjenci bagatelizują niepokojące objawy, z pierwszym zapytaniem kierują się do internetu, a bardzo późno trafiają do odpowiedniego specjalisty. Według WHO 80% problemów wzrokowych można by uniknąć wdrażając program leczenia odpowiednio wcześnie lub przeprowadzając proste zabiegi ratujące wzrok. Choroby oczu wymagają szybkiej reakcji, ponieważ nieleczone mogą prowadzić do wielu poważnych konsekwencji. Dlatego niepokojące nas objawy powinny być zawsze i szybko skonsultowane ze specjalistą.
SKRZYDLIK - CZYM JEST?
Skrzydlik (z ang. pterygium) - jest zmianą degeneracyjną spojówki, która polega na wrastaniu tkanki włóknisto-naczyniowej w rogówkę. Nazwę tej zmianie nadano ze względu na jej podobieństwo do skrzydła owada. Skrzydlik jest trójkątnym włóknisto-naczyniowym rozrostem spojówki gałkowej rosnącym w kierunku rogówki najczęściej w rzucie szpary powiekowej z lokalizacją od strony nosowej. Podstawą skierowany jest w stronę spojówki, a wierzchołkiem w stronę rogówki. Histologicznie skrzydlik jest złożony ze zdegenerowanego kolagenu, który wrasta w unaczyniony podnabłonkowy zrąb spojówki. W 1–2% przypadków może pojawić się jednocześnie po stronie nosowej i skroniowej tego samego oka. Klasyfikacja skrzydlika zależy od jego rozmiaru, szybkości wzrastania oraz zaburzenia funkcji widzenia - wyróżniamy trzy typy skrzydlika:
- Typ 1 - przekracza nie więcej niż 2 mm rąbka rogówki, zazwyczaj nie powoduje żadnych dolegliwości;
- Typ 2 - rośnie 4 mm w centrum rogówki;
- Typ 3 - przekracza 4 mm wzrostu od rąbka rogówki w kierunku jej centrum, przesłaniając niekiedy oś widzenia.
Z JAKIMI OBJAWAMI MAMY DO CZYNIENIA PRZY SKRZYDLIKU?
Początkowo skrzydlik nie wywołuje żadnych dolegliwości subiektywnych, natomiast w miarę rozrostu w kierunku centrum rogówki może powodować dyskomfort, uczucie ciała obcego, światłowstręt, łzawienie, swędzenie, pieczenie nawracające stany zapalne oraz zaburzenia widzenia - aż do całkowitego przesłonięcia osi widzenia. Skrzydlik dotyczy jedynie powierzchni oka i nie penetruje do jego wnętrza - zmiana nie rozprzestrzenia się na żadną inną część twarzy lub ciała. Do pogorszenia ostrości wzroku i podwójnego widzenia dochodzi w przypadku zaawansowanego stadium skrzydlika. Rozrost zmiany może skutkować zaczerwienieniem oka, przez co mogą być widoczne drobne, liczne naczynia krwionośne. Badając pacjenta w biomikroskopie, można zaobserwować pojawienie się włóknisto-naczyniowej błony w szparze powiekowej. Częściej jest ona umiejscowiona od strony nosa i ma kształt trójkąta, którego wierzchołek dąży do centrum rogówki. Wrastając w rogówkę, skrzydlik niszczy jej strukturę. Jest to bezpośrednią przyczyną utraty przezroczystości oraz kształtu rogówki. Jeżeli zmiana zasłania źrenicę, powoduje znaczną utratę ostrości wzroku. Warto również wspomnieć o dyskomforcie psychicznym i względach estetycznych, który towarzyszy występowaniu skrzydlika. Skrzydlik oka jest przeciwwskazaniem do stosowania soczewek kontaktowych z uwagi na trudności w ich dopasowaniu i stabilizacji na powierzchni oka. Bardzo niebezpiecznym objawem towarzyszącym skrzydlikowi jest bliznowacenie rogówki, do którego dochodzi w sytuacji, kiedy leczenie nie jest podjęte w odpowiednim momencie. Skutkiem tego zjawiska może być niestety znaczne i trwałe pogorszenie widzenia.
U KOGO WYSTĘPUJE SKRZYDLIK? JAKA JEST PATOGENEZA JEGO POWSTANIA?
Przyczyny powstawania skrzydlika nie są do końca znane mimo licznych publikacji naukowych dotyczących zmiany i metod leczenia. Wiadomo, że częściej występuje on u osób zamieszkujących ciepłe rejony równika, narażonych na nadmierne i długotrwałe działanie promieniowania ultrafioletowego. W okolicach równikowych skrzydlik występuje u 5–15% populacji, natomiast w Polsce dotyczy mniej niż 2% ludności. Czynnikiem predysponującym jest ekspozycja na promieniowanie UV oraz praca na otwartej przestrzeni. Badania naukowe wykazały, że skrzydlik jest zmianą występującą częściej u mężczyzn. Do występowania skrzydlika predysponują również inne czynniki środowiska tj.: kurz czy wiatr. Wykazano, że na powstawanie skrzydlika ma wpływ czynnik wzrostu śródbłonka naczyń (VEGF), który wywołuje neowaskularyzację tkanek oka: rogówki czy spojówki. Skrzydlik rzadko pojawia się przed ukończeniem 12. r.ż. Rozwija się przez długie lata, wzrastając od strony rąbka rogówki w kierunku jej centrum. Wśród czynników predysponujących do powstania skrzydlika są:
- przebywanie w suchych, gorących miejscach i zapylonych pomieszczeniach;
- narażenie na dym tytoniowy;
- podrażnienia spowodowane piaskiem;
- długotrwałe narażenie oczu na działanie wiatru, w tym np. praca na świeżym powietrzu;
- czynniki wirusowe i immunologiczne;
- czynniki genetyczne;
- wiek – ryzyko powstawania skrzydlika wzrasta wraz z wiekiem.
JAKIE SĄ WSPÓŁCZESNE METODY POSTĘPOWANIA W SKRZYDLIKU ?
Skrzydlik oka w większości przypadków nie powoduje groźnych dla zdrowia powikłań, niekiedy jednak zdarza się, że interwencja lekarska mająca na celu zahamowanie stanu zapalnego czy usunięcie zmiany jest konieczna. W leczeniu skrzydlika stosowane jest leczenie zachowawcze lub operacyjne. W przypadku nawracających stanów zapalnych oka stosuje się krople nawilżające, niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz steroidy. Pacjent powinien unikać nadmiaru słońca i stosować certyfikowane okulary przeciwsłoneczne. Decyzja o leczeniu operacyjnym zależy od rozległości zmiany, która obejmuje rogówkę oraz od zaburzenia widzenia. Najczęściej dotyczy to typu 2 i 3. skrzydlika. Wskazaniem do leczenia chirurgicznego jest szybki wzrost zmiany w kierunku centrum rogówki, któremu towarzyszy postępujący wzrost wartości astygmatyzmu. Przez lata techniki operacyjne skrzydlika uległy modernizacji. Najstarszą metodą leczenia operacyjnego skrzydlika było wycięcie zmiany ze zszyciem brzegów spojówki. Jednak ta metoda niosła ze sobą duży odsetek nawrotów - ponad 50%. W latach 60. XX wieku w celu uniknięcia nawracających stanów rozpoczęto stosowanie śródoperacyjnie chemioterapeutyków, np. mitomycyny, które miały opóźnić ryzyko nawrotów choroby. Szybko pojawiły się jednak prace na temat ciężkich efektów ubocznych tego leczenia tj.: rozmiękanie rogówki i/lub twardówki oraz zapalenie wnętrza gałki ocznej. Chirurgia rekonstrukcyjna z użyciem przeszczepu spojówki została wprowadzona już w XIX w. Powszechnie stosowaną do dziś metodą jest przeszczep autologiczny spojówki gałkowej w miejscu po usuniętym skrzydliku. Jest to metoda, która cieszy się ogromnym uznaniem - ze względu na mniejsze ryzyko ponownego wzrastania skrzydlika i powikłań. Zabieg z użyciem własnej spojówki polega na dokładnym usunięciu skrzydlika, a następnie wypreparowaniu spod powieki górnej wymierzonego płatka spojówki gałkowej, którym wypełnia się ubytek. Po zabiegu pacjent otrzymuje leczenie w postaci kropli z antybiotykiem, kropli sterydowych oraz sztuczne łzy. Częste kontrole pooperacyjne są obowiązkowe po takim zabiegu. Inną metodą cieszącą się uznaniem w świecie chirurgii skrzydlika jest przeszczep komórek rąbka rogówki, które stanowią naturalną barierę pomiędzy zdrową rogówką a spojówką gałkową. Wpływ czynnika wzrostu VEGF to jedna z teorii przyczyn powstawania skrzydlika. Prowadzone w tym kierunku badania i pierwsze publikacje donoszą o pozytywnym zastosowaniu iniekcji podspojówkowych z bewacyzumabu (biotechnologiczny lek przeciwnowotworowy) w celu zahamowania procesów proliferacyjnych w tkankach skrzydlika oraz zmniejszenia ryzyka późniejszych powikłań i nawrotów schorzenia. Iniekcje takie wykonuje się 3 dni przed zabiegiem z jednoczesnym przeszczepem autologicznym spojówki oraz w trakcie zabiegu. Idea jest jedna - wprowadzenie nowych metod lub doskonalenie już istniejących tak, aby zredukować do minimum ryzyko nawrotów skrzydlika. Postępowanie zależy od wielkości skrzydlika. Małe, płaskie skrzydliki nie wymagają leczenia chirurgicznego, ponieważ interwencja może doprowadzić do szybkiej i intensywnej wznowy. Pacjenci powinni używać preparatów nawilżających odpowiednio powierzchnię oka. Stosowani okularów ochronnych z filtrem UV, szczególnie w warunkach silnego nasłonecznienia, wiatru i pyłu skutecznie chroni przed rozwinięciem się skrzydlika. Okulary ochronne są konieczne podczas uprawiania sportu i rekreacji tj. pływanie, tenis, narciarstwo, żeglarstwo, sporty zimowe.
Aleksandra Kuczyńska
Optometrysta
NO21213